Pompa ciepła działa jak lodówka pracująca w odwrotnym kierunku: pobiera ciepło z powietrza, gruntu lub wody, a następnie przekazuje je do instalacji ogrzewającej budynek. Nie wytwarza energii cieplnej przez spalanie paliwa. Wykorzystuje energię elektryczną głównie do napędzania obiegu termodynamicznego, w którym krąży czynnik chłodniczy.
Czym jest pompa ciepła?
Pompa ciepła przenosi energię z tak zwanego dolnego źródła do górnego źródła. Dolnym źródłem jest środowisko, z którego urządzenie pobiera ciepło, czyli powietrze, grunt albo woda. Górnym źródłem jest instalacja odbierająca energię w budynku, na przykład ogrzewanie podłogowe, grzejniki lub zasobnik ciepłej wody.
Podobny proces zachodzi w lodówce, lecz w odwrotnym kierunku. Lodówka odbiera ciepło z wnętrza i oddaje je do pomieszczenia. Pompa ciepła pobiera energię z otoczenia, podnosi temperaturę czynnika chłodniczego i przekazuje ciepło do instalacji budynku. Dzięki zmianie stanu skupienia czynnika możliwe jest pozyskiwanie energii także z chłodnego powietrza lub gruntu.
Jak przebiega obieg termodynamiczny?
Obieg jest zamknięty i składa się z czterech powtarzających się etapów: parowania, sprężania, skraplania oraz rozprężania. Ciśnienie wpływa na temperaturę wrzenia czynnika. Przy niskim ciśnieniu może on odparować w stosunkowo niskiej temperaturze, a po sprężeniu osiąga wyższą temperaturę, umożliwiającą oddanie ciepła do instalacji grzewczej.
- Parowanie – zimny, ciekły czynnik chłodniczy trafia do parownika. Odbiera ciepło z dolnego źródła i zmienia stan z ciekłego na gazowy. Odbywa się to przy niskim ciśnieniu.
- Sprężanie – gazowy czynnik przepływa do sprężarki napędzanej energią elektryczną. Sprężarka podnosi jego ciśnienie, a wraz z nim rośnie temperatura czynnika.
- Skraplanie – gorący czynnik oddaje energię do górnego źródła, na przykład wody zasilającej ogrzewanie podłogowe. Ochładza się i przechodzi ze stanu gazowego w ciekły, pozostając pod wysokim ciśnieniem.
- Rozprężanie – zawór rozprężny obniża ciśnienie czynnika. Spada także jego temperatura, dzięki czemu może ponownie odebrać ciepło w parowniku i rozpocząć kolejny obieg.
Zestawienie etapów pokazuje, co dzieje się z czynnikiem podczas całego cyklu:
| Etap | Stan czynnika | Działanie |
|---|---|---|
| Parowanie | Ciecz zmienia się w gaz | Pobranie ciepła z dolnego źródła |
| Sprężanie | Gaz pod wysokim ciśnieniem | Wzrost ciśnienia i temperatury |
| Skraplanie | Gaz zmienia się w ciecz | Oddanie ciepła do instalacji budynku |
| Rozprężanie | Ciecz o obniżonym ciśnieniu | Spadek temperatury i przygotowanie do ponownego parowania |
Z jakich elementów zbudowana jest pompa ciepła?
Poszczególne podzespoły wykonują zadania przypisane do kolejnym etapom obiegu:
- Parownik odbiera energię z dolnego źródła i przekazuje ją czynnikowi chłodniczemu.
- Sprężarka spręża gazowy czynnik, zwiększając jego ciśnienie i temperaturę.
- Skraplacz przekazuje ciepło do górnego źródła, zwykle do wody w instalacji grzewczej.
- Zawór rozprężny obniża ciśnienie i temperaturę ciekłego czynnika przed jego powrotem do parownika.
- Czynnik chłodniczy przenosi energię, przechodząc między fazą ciekłą i gazową.
Skąd pompa ciepła pobiera energię?
Rodzaj urządzenia zależy przede wszystkim od dolnego źródła, czyli środowiska, z którego pobierane jest ciepło. Niezależnie od wyboru źródła sam obieg termodynamiczny pozostaje taki sam:
- Powietrzna pompa ciepła odbiera energię z powietrza zewnętrznego. Nie wymaga wykonywania gruntowego wymiennika, lecz jej efektywność zmienia się wraz z temperaturą powietrza.
- Gruntowa pompa ciepła wykorzystuje energię zgromadzoną w gruncie. Temperatura gruntu jest zwykle stabilniejsza niż temperatura powietrza, ale pobór energii wymaga wykonania kolektora poziomego albo sond pionowych.
- Wodna pompa ciepła czerpie energię z wód gruntowych. W takim układzie potrzebna jest instalacja umożliwiająca pobór i odprowadzenie wody.
Górnym źródłem pozostaje instalacja w budynku. Pompa może przekazywać ciepło do ogrzewania podłogowego, grzejników lub zasobnika ciepłej wody. Im mniejsza różnica między temperaturą dolnego źródła a temperaturą wymaganą przez instalację, tym łatwiej urządzeniu pracować z wysoką efektywnością.
Dlaczego pompa ciepła zużywa mniej prądu niż grzejnik elektryczny?
Grzejnik elektryczny zamienia energię elektryczną bezpośrednio w ciepło. Pompa ciepła wykorzystuje prąd przede wszystkim do napędzania sprężarki i pozostałych elementów obiegu, natomiast znaczną część energii cieplnej pobiera z otoczenia.
Efektywność opisuje współczynnik COP. Jego wartość określa, ile energii cieplnej urządzenie dostarcza przy zużyciu 1 kWh energii elektrycznej. Przykładowo COP równy 5 oznacza dostarczenie 5 kWh ciepła przy poborze 1 kWh prądu w określonych warunkach pomiarowych. Rzeczywista wartość zależy między innymi od temperatury dolnego źródła i wymaganej temperatury zasilania instalacji.
Najkrócej mówiąc, pompa ciepła nie „tworzy” ciepła z samego prądu. Przenosi energię z otoczenia do budynku, a energia elektryczna umożliwia zachodzenie tego procesu. To właśnie odwrócony obieg znany z lodówki oraz zmiana stanu czynnika chłodniczego pozwalają ogrzewać dom nawet wtedy, gdy na zewnątrz jest chłodno.


